Ιστορική αναδρομή
Η σύγχρονη ηθική στην οποία βασίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, οφείλεται σε ένα ευρύ φάσμα εκκοσμικευτικών και θρησκευτικών παραδόσεων που όλες μοιράζονται την άποψη ενός κοινού καλού. Αναζητώντας τις αρχές και την πορεία εξέλιξης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαπιστώνει κανείς ότι οι σύγχρονες αντιλήψεις περί ηθικής, οφείλουν πολλά σε ένα ευρύ φάσμα κοσμικών και θρησκευτικών παραδόσεων που αναπτύχθηκαν σε πολιτισμούς της αρχαιότητας (Ishay, 2004). Από τον κώδικα του Χαμουραμπί που εισήγαγε την προοδευτική τιμωρία και τη δικαιοσύνη, τον Ινδουισμό και το Βουδισμό και τις αντιλήψεις που φέρουν για το οικοσύστημα, τον Κομφουκιανισμό που υποστήριζε τη μαζική εκπαίδευση, τον ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό που έκαναν λόγο για τους φυσικούς νόμους και τη λογική, ως το Χριστιανισμό και το Ισλάμ που ενθαρρύνουν την αλληλεγγύη, υπάρχουν σε όλες αυτές τις παραδόσεις, παρά τις μεγάλες διαφορές τους, βασικές απόψεις για το κοινό καλό. Τις ηθικές συνεισφορές των πρώτων πολιτιτσμών έρχεται στη συνέχεια να αντικαταστήσει η κληρονομιά του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Η επιστημονική επανάσταση που συντελείται την περίοδο αυτή, η συγκρότηση των εθνικών κρατών και η άνοδο του εμπορίου και της μεσαίας τάξης, θέτουν υπό αμφισβήτηση τη φεουδαρχική οργάνωση και τα θεωρούμενα ως δοσμένα από το θεό δικαιώματα των βασιλιάδων, και σηματοδοτούν μια περίοδο διεκδικήσεων όπου δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την εξέλιξη της αντίληψης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ενώ η Ευρώπη βασανίζεται από τους θρησκευτικούς πολέμους μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών, οραματιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαμορφώνουν μια νέα «κοσμική γλώσσα» και μιλούν για μια κοινή ανθρωπότητα που υπερβαίνει τη προσκόλληση σε μια θρησκεία. Με παρόμοιο Λόγο στις επαναστάσεις που συντελούνται τους επόμενους αιώνες στην Αγγλία, την Αμερική και τη Γαλλία, δίνεται η μάχη κατά των αριστοκρατικών προνομίων και της αποικιοκρατικής εξουσίας, προκειμένου να αναδιοργανωθούν οι κοινωνίες στη βάση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: του δικαιώματος στη ζωή, στην ιδιοκτησία, στην ελευθερία της γνώμης και των θρησκευτικών πεποιθήσεων.
Ωστόσο, παρά τη σημαντική συνεισφορά του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού στη διαμόρφωση των σύγχρονων εννοιών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αρκετές ομάδες ατόμων εξακολούθησαν να βρίσκονται στο περιθώριο της νέας κοινωνικής οργάνωσης, όπως οι δούλοι, οι γυναίκες, τα παιδιά (Ishay, 2004). Τα δικαιώματά τους προωθούνται και υποστηρίζονται από το ανερχόμενο κατά το 19ο αιώνα εργατικό κίνημα, το οποίο αμφισβητώντας την κλασσική φιλελεύθερη οικονομική αντίληψη της κοινωνικής δικαιοσύνης διεκδικεί χειραφέτηση των δούλων, καθολικό δικαίωμα ψήφου, εκπαίδευση για όλους, μείωση της κοινωνικής ανισότητας, οικονομική και κοινωνική ευημερία. Με την άνοδο του Ναζισμού και του Φασισμού, το δόγμα της εθνικής υπεροχής χρησιμοποιήθηκε για την αιτιολόγηση της εξολόθρευσης των θεωρούμενων ως κατώτερων πολιτισμών και φυλών κατά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Μέσα από τις στάχτες του καταστροφικού αυτού πολέμου προβάλλει με αποφασιστικότητα η ανάγκη διαμόρφωσης μιας κοινής ηθικής στη βάση της οποίας θα διασφαλίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ειρήνη.
Η πρώτη διεθνής συμφωνία για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, επεξεργασμένη από την Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου των Ηνωμένων Εθνών, υπογράφεται στις 10 Δεκεμβρίου του 1948. Με τη συμφωνία αυτή, τα συμβαλλόμενα κράτη δεσμεύονται, καταρχήν ηθικά και στη συνέχεια μέσω της επικύρωσής της και νομικά, για την υπεράσπιση θεμελιωδών δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Διαβάστε τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σε απλοποιημένο κείμενο στα ελληνικά, εδώ
- Η χαρακτηριστική εικόνα είναι: Photo by Baim Hanif on Unsplash